Brand Logo
LoginDownload App
Search
Brand Logo

Edzy for Classes 6-12

Edzy is a personal AI tutor for CBSE and State Board students, with curriculum-aligned guidance, practice, revision, and study plans that adapt to each learner.

  • Email: always@edzy.ai
  • Phone: +91 96256 68472
  • WhatsApp: +91 96256 68472
  • Address: Sector 63, Gurgaon, Haryana

Follow Edzy

Browse by Class

  • CBSE Class 6
  • CBSE Class 7
  • CBSE Class 8
  • CBSE Class 9
  • CBSE Class 10
  • CBSE Class 11
  • CBSE Class 12
Explore the CBSE resource hub

Explore Edzy

  • Study Resources
  • Free Study Tools
  • Best Apps for Board Exams
  • Edzy vs ChatGPT
  • About Us
  • Why We Built Edzy
  • Blog
  • CBSE AI Tutor

Support & Legal

  • Help & FAQs
  • Accessibility
  • Privacy Policy
  • Terms & Conditions
  • Refund Policy
  • Cookie Policy
  • Site Directory

© 2026 Edzy. All rights reserved.

Curriculum-aligned learning paths for students in Classes 6-12.

Chapter Hub

समासः

Chapter 'समासः' from the Sanskrit book 'Abhyaswaan Bhav' explores the concepts of समास with emphasis on definitions and types, enhancing understanding in Class 9 students.

Summary, practice, and revision
CBSE
Class 9
Sanskrit
Abhyaswaan Bhav

समासः

Download NCERT Chapter PDF for समासः – Latest Edition

Access Free NCERT PDFs & Study Material on Edzy – Official, Anytime, Anywhere

Live Challenge Mode

Ready to Duel?

Challenge friends on the same chapter, answer fast, and sharpen your concepts in a focused 1v1 battle.

NCERT-aligned questions
Perfect for friends and classmates

Why start now

Quick, competitive practice with instant momentum and zero setup.

More about chapter "समासः"

The chapter 'समासः' introduces students to the integral Sanskrit concept of compound words or समास. It begins with a classroom dialogue, setting a context where students seek clarification on their names, leading to a broader discussion on the significance of naming conventions. The main focus is on defining समास and categorizing it into four principal types: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वन्द्व, and बहुव्रीहि. The chapter details the sub-types, particularly in तत्पुरुष and द्विगु categories. Students engage in practical exercises, including deconstructing compound words and forming their combinations. This chapter not only enriches linguistic skills but also highlights the essence of word formation in Sanskrit, promoting comprehensive language proficiency.
Learn Better On The App
Gamified progress

Learning That Feels Rewarding

Earn XP, unlock badges, and turn revision into a habit that feels motivating.

XP and badges
Higher engagement

Faster access to practice, revision, and daily study flow.

Edzy mobile app preview

Chapter on समासः for Class 9 - Abhyaswaan Bhav

Explore the chapter समासः from the Sanskrit book Abhyaswaan Bhav, covering definitions, types, and practical usage to enhance understanding for Class 9 students.

समास का अर्थ है, जब दो या अधिक शब्द मिलकर एक नया शब्द बनाते हैं। यह भाषा में अर्थ के तार्किकता और संक्षिप्तता को बढ़ाता है। उदाहरण के लिए, 'पाकशाला' शब्द, जिसमें 'पाक' (खाना) और 'शाला' (घर) मिलकर खाना पकाने का स्थान बनाते हैं।
समास के चार मुख्य प्रकार होते हैं: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वन्द्व, और बहुव्रीहि। प्रत्येक प्रकार के अपने विशेष गुण और उपयोग होते हैं। उदाहरण के लिए, 'तत्पुरुष समास' में उत्तरपद मुख्य होता है।
तत्पुरुष समास का उदाहरण है 'शरणागतः', जहां 'शरणम्' और 'आागतः' मिलकर बनता है। इस समास में 'आागतः' उत्तरपद है।
द्विगु समास वह होता है, जहां पहला शब्द संख्यावाचक होता है। जैसे 'पञ्चपात्रम्' जिसमें 'पञ्च' (पांच) और 'पात्रम्' (पात्र) मिलकर एक नया अर्थ देते हैं।
द्वन्द्व समास में दोनों पदों का समान महत्व होता है। जैसे 'रामकृष्णौ', जहां 'राम' और 'कृष्ण' दोनों ही महत्वपूर्ण हैं।
अव्ययीभाव समास में अनिर्धारित या अव्ययी शब्दों का प्रयोग होता है। जैसे 'परिग्रह', जिसमें 'परि' और 'ग्रह' के मेल से एक नया अर्थ निकलता है।
समास का महत्व वाक्य के संक्षिप्तीकरण और अर्थ की स्पष्टता में है। इससे भाषा की लय और संक्षिप्तता बढ़ती है, जो संवाद को प्रभावी बनाती है।
समास प्रक्रिया में कई शब्दों को जोड़कर एक नया शब्द बनाना शामिल है। यह एक विचार को संक्षिप्त रूप में प्रस्तुत करता है।
विभक्ति का महत्व समास में यह है कि यह शब्दों के बीच का संबंध स्पष्ट करती है। विभक्ति का प्रयोग समास के सही अर्थ को समझने में मदद करता है।
समास के विग्रह में समस्तपद को उसके घटक शब्दों में विभाजित किया जाता है। जैसे 'विद्यालयः' का विग्रह 'विद्या' और 'आलय' है।
समास कौशल विकसित करने के लिए नियमित अभ्यास आवश्यक है। छात्र विग्रह, गठन और शब्दों को जोड़कर नए समास बनाने का प्रयास कर सकते हैं।
समास के सम्बंध इसलिए होते हैं क्योंकि इसमें जुड़े हुए शब्दों का घनिष्ठ संबंध वाक्य के अर्थ को स्पष्ट करता है। यह संवाद के प्रवाह को भी सुधारता है।
अलुक समास एक विशेष वह है जिसमें पहला पद प्रशंसात्मक या विशेषणात्मक होता है। जैसे 'युधिष्ठिरः', जो 'युधि' (युद्ध) और 'स्थिर' से मिलकर बना है।
नञ् तत्पुरुष समास वह है, जिसमें शब्द के प्रारंभ में स्वर होता है और 'न' की जगह 'अन' का प्रयोग किया जाता है। उदाहरण: 'न अज्ञानम्' का समास 'ज्ञान' है।
हां, समास से वाक्य का अर्थ बदल सकता है। इसे जोड़ने या जोड़ने के तरीके से नए चरित्र और अर्थ खेल में आते हैं।
समास का उपयोग साहित्य, कविता, और संवाद में होता है। यह शब्दों को संक्षेप में प्रस्तुत करके अर्थ को स्पष्ट करता है।
उदाहरण के लिए, 'राजपुरुषः' का विग्रह 'राज्ञः' (राजा) और 'पुरुषः' (आदमी) है, जो एक समास में एक विशेष व्यक्ति की पहचान कराता है।
समास में प्रयोग शब्द अलग होते हैं क्योंकि उनका संदर्भ सामान्य रूप से एक विस्तृत अर्थ को दर्शाता है, जो अकेले प्रयोग में कम समझ आता है।
समास के अभ्यास से छात्रों की भाषाई समझ, शब्दावली और संक्षिप्तता बढ़ती है, जिससे वे सामंजस्यपूर्ण संवाद कर पाते हैं।
समास के लिए मूल रूप से तीन सूत्र होते हैं: जोड़ने की प्रवृत्ति, नजर का स्थान और अंतिम शब्द की महत्वता।
समास के अभ्यास में कठिनाइयाँ साधारणतः शब्दों के जोड़ने और सही विग्रह करने में होती हैं, लेकिन सावधानी और अभ्यास से यह सुधार सकते हैं।
समास का अभ्यास करने के लिए विभिन्न उदाहरणों को पढ़ना, शब्दों की सूची बनाना और खेल के माध्यम से सीखना प्रभावी होता है।
समास सीखने से छात्रों को अन्य विषयों जैसे साहित्य, भाषा और भाषा विज्ञान में भी लाभ होता है, क्योंकि यह उनकी समझ और विश्लेषणात्मक क्षमता को बढ़ाता है।

Chapters related to "समासः"

संवादानुच्छेदलेखनम्

अयं अध्यायः संवादानुच्छेदलेखनस्य महत्त्वं दर्शयति। विद्यार्थिनां संवाद लेखनकौशलं विकसयितुं सततम् अभ्यासः आवश्यकः अस्ति।

Start chapter

रचनानुवादः

अयं पाठः रचनानुवादस्य महत्त्वं विवेचयति। छात्राः सरलाणि वाक्यानि अन्यभाष्यां अनुवादयन्ति च।

Start chapter

कारकोपपदविभक्तिः

इस अध्याय में कारकोपपदविभक्तिः पर विस्तार से चर्चा की गई है, जो संस्कृत वाक्य व्याकरण में महत्वपूर्ण है। इसका अध्ययन छात्रों को उचित वाक्य निर्माण में सहायता करता है।

Start chapter

सन्धिः

Start chapter

उपसर्गाव्ययप्रत्ययाः

अस्मिन् अध्यायः उपसर्गाणां, व्ययानां च विवेचनं सम्पाद्यते। एषः पाठः भाषा प्रयोगस्य कुशलतां वृद्धये आवश्यकः अस्ति।

Start chapter

शब्दरूपाणि

अयं अध्यायः शबदस्य रूपाणि विषये प्रकाशं करोति। एषः शरूषाणाम तत्त्वं ज्ञातुं आवश्यकः अस्ति।

Start chapter

धातुरूपाणि

धातुरूपाणि अध्याय में धातुओं के रूप और उनके प्रयोगों का अध्ययन किया जाता है। यह भाषा की समझ के लिए महत्वपूर्ण है।

Start chapter

वर्णविचारः

इदानीं संस्कृतभाषायाः वर्णविचारः अध्यायः वर्णानां, स्वर्णानां च ध्यानं करोति। एषः आवश्यकः भागः अस्ति यः चित्तशक्तिम् उपकारयति।

Start chapter

परिशिष्टम् – 1

अयं अध्यायः फलानां च भाजानां च परिचयः करोति। अत्र फलानि तथा भाज्याणि च पौष्टिकत्वं च वर्ण्यते।

Start chapter

परिशिष्टम् – 2

इदानीं परिशिष्टम् - 2 में विलोमपदार्थन की जानकारी दी गई है। यह सर्वे विद्यार्थियों के शब्द ज्ञान में वृद्धि के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण है।

Start chapter

समासः Summary, Important Questions & Solutions | All Subjects

Question Bank

Worksheet

Revision Guide