---
type: "Chapter"
knowledge_type: "chapter"
entity_type: "chapter"
id: "679da1a1cf957671e7ef4dd4"
title: "भूकंपविभीषिका"
board: "CBSE"
curriculum: "CBSE"
class: "Class 10"
subject: "Sanskrit"
book: "Shemushi - II"
chapter: "भूकंपविभीषिका"
chapter_slug: "bhookpvibheeshika"
canonical_url: "https://www.edzy.ai/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-bhookpvibheeshika"
markdown_url: "https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-bhookpvibheeshika.md"
source_type: "examSubjectBookChapter"
source_id: "679da1a1cf957671e7ef4dd4"
source_pdf: "https://edzy-ai.s3.ap-south-1.amazonaws.com/edzy-express-ts/3995d0c9-2b33-42fa-a882-63dbfa04c4d0.pdf"
source: "Edzy"
version: 1
last_updated: "2026-06-20"
---

# भूकंपविभीषिका

प्रस्तुतः पाठः अस्माकं वातावरणे सम्भाव्यमानप्रकोपेषु अन्यतमां भूकम्पस्य विभीषिकां दर्शयति। प्रकृतौ जायमानाः आपदः भयावहं प्रलयं समुत्पाद्य मानवीजीवनं संत्रासयन्ति, ताभिः प्राणिनां सुखमयं जीवनं दुःखमयं सजायते। एतासु प्रमुखाः सन्ति—झंझावातः, भूकम्पनम्, जलोप्लावनम्, अतिवृष्टिः, अनावृष्टिः, शिलाखलनम्, भूमिविदारणम्, ज्वालामुखिस्फोटः इत्यादयः।

---

## Knowledge Snapshot

| Field | Details |
| :--- | :--- |
| Class | Class 10 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Shemushi - II |
| Chapter | भूकंपविभीषिका |
| Pages | 74-81 |

---

## Chapter Summary

### Short Summary
भूकंपस्य विभीषिका मानवीजीवनं समूलतः प्रभावित करति, जदपि कतिपयाः अतीव विपदः सिर्यन्ति।

### Detailed Summary
पाठः भूकम्पस्य विभीषिकां दर्शयति। 2001 ईस्वी वर्षे भारतस्य गुजरात-राज्ये भूकम्पस्य कारणात् प्रचण्डं विनाशं प्रकटितम्। ज्वालामुखिः अपि भूकम्पं जनयति। विज्ञान-गर्वितः मानवः अद्यापि भूकम्पस्य उपशमाय किञ्चन स्थिरोपायं न ज्ञातवान् अस्ति।

---

## Topic-Wise Explanation

### भूकंपस्य प्रभावः
भूकम्पस्य प्रभावः मनुष्याणां जीवनं सम्पूर्णतः बाधितं करोति, अनेन जैविकं च नाशं भवति।

### भूकंपस्य कारणानि
भूकम्पस्य प्रमुखः कारणः पृथिव्यः अन्तर्देशस्य पाषाण-शिलाः संघट्टना अस्ति।

### भूकंपात् रक्षणोपायाः
आपत्काले विवेकं त्यक्त्वा साहसेन यत्नं कुर्मः चेत् दारुणविभीषिकातः संरक्षिताः भवामः।

### भूकंपस्य पूर्वसूचनम्
भूकम्पस्य पूर्वसूचनां ज्ञातुं पर्याप्तं शास्त्रविज्ञानं आवश्यकं अस्ति।

### भूकंपस्य प्रतिक्रिया
भूकम्पस्य प्रतिक्रिया प्रायः सहृदयता एवं सहयोग्त्वेन सम्पूर्णं जनसंख्या प्रश्नं प्रतिवेदयति।

---

## Core Ideas

| Idea | Explanation |
| :--- | :--- |
| भूकम्पस्य विभीषिका | भूकम्पं जनितः प्रलयं एवं विनाशं तात्त्विक दृष्ट्या उपस्थापयति। |

---

## Key Concepts

| Concept | Meaning |
| :--- | :--- |
| भूकम्प | पृथिव्यां स्खलनकृतं कम्पनम्। |

---

## Important Points for Revision

* भूकम्पस्य प्रकाराणि च प्रभावाः।
* 2001 ईस्वी वर्षे गुजराते आहुतः भूकम्पः।
* भूकम्पस्य विश्लेषणं च उपशमनं।
* भूकम्पस्य कारणानि च।
* जलवायु परिवर्तनस्य सम्बन्धः।
* ज्वालामुखीनिर्गतिः च भूकम्पं जनयति।
* मानवस्य अनुभवः भूकम्पस्य कालातीतः।
* आपदाः आवश्यकिता च।

---

## Vocabulary and Glossary

| Word / Phrase | Meaning |
| :--- | :--- |
| विभीषिका | भयावह आपदा। |
| प्रलय | संपूर्ण विनाश। |
| यत्न | प्रयास। |

---

## Practice Questions

### Short Answer Questions
1. भूकम्पस्य मुख्य प्रभावः किं अस्ति?
2. किमर्थं भूकम्पस्य प्रतिक्रिया महत्वपूर्णा अस्ति?
3. भूकम्पस्य कारणानि कुत्र स्थिताः?
4. कदाचित् किन्तु भूकम्पस्य समाचारं कस्य द्वारा ज्ञातम्?
5. भूकम्पात् रक्षणस्य उपायः कः अस्ति?

### Long Answer Questions
1. गुजराते 2001 ईस्वी वर्षे भूकम्पस्य प्रभावं विस्तरेण वर्णय।
2. भूकम्पानन्तरं मानवस्य व्यवहारः कथं परिवर्तितं जातम्?
3. विज्ञानस्य दृष्ट्या भूकम्पस्य कारणानि च उनके प्रभावाः पर विचार करणीयः।