---
type: "Chapter"
knowledge_type: "chapter"
entity_type: "chapter"
id: "679da128cf957671e7ef4920"
title: "जननी तुल्यवत्सला"
board: "CBSE"
curriculum: "CBSE"
class: "Class 10"
subject: "Sanskrit"
book: "Shemushi - II"
chapter: "जननी तुल्यवत्सला"
chapter_slug: "jnnee-tulyvtsla"
canonical_url: "https://www.edzy.ai/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-jnnee-tulyvtsla"
markdown_url: "https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-jnnee-tulyvtsla.md"
source_type: "examSubjectBookChapter"
source_id: "679da128cf957671e7ef4920"
source_pdf: "https://edzy-ai.s3.ap-south-1.amazonaws.com/edzy-express-ts/3c79f02b-b28c-465a-909d-fd414086ed36.pdf"
source: "Edzy"
version: 1
last_updated: "2026-06-20"
---

# जननी तुल्यवत्सला

प्रस्तुतः पाठः महाभारतव्यासविरचितस्य ऐतिहासिकग्रन्थस्य महाभारतस्य ‘वनपर्व’ इत्यतः गृहीतः। अयं कथा सर्वेषु प्राणिषु समदृष्टिभावनां प्रबोधयति। अस्याः अभिप्रेतः अर्थोऽस्ति यत् समाजे विद्यमानान् दुर्बलान् प्राणिनः प्रत्यपि मातुः वात्सल्यं प्रकर्षेणैव भवति।

---

## Knowledge Snapshot

| Field | Details |
| :--- | :--- |
| Class | Class 10 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Shemushi - II |
| Chapter | जननी तुल्यवत्सला |
| Pages | 32-39 |

---

## Chapter Summary

### Short Summary
कथायाम् एकः कृषकः बलिवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं करोति। दुर्वृद्धः वृषभः कृषकस्य प्रयासेऽपि न उत्थितः। सुरभिः उस्मिन कथा मध्ये मातृवत्सल्यम् दर्शयति।

### Detailed Summary
कश्चित् कृषकः बलिवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्। तयोः बलिवर्दयोः एकः शरीरेण दुर्बलः जवेण गन्तुमशक्तः चासीत्। कृषकः तं दुर्बलं वृषभं तोदनेन नुदन् अवर्तत। सः वृषभः हलमुद्वहन् गन्तुमशक्तः क्षेत्रे पतितः। क्रुद्धः कृषकः तमुत्थापयितुं बहुवारं यत्नमकरोत्। तथापि वृषः नोत्थितः।

भूमौ पतितं स्वपुत्रं दृष्ट्वा सर्वधेनूनां माता सुरभेः नेत्राभ्यां अश्रूणि आविरासन्। सुराधिपः इन्द्रः तां अपृच्छत्— “अयि शुभे! किमेवं रोदिषि?” सा च अवदत्— “विपत्तौ न वः कश्चित् दृश्यते! अहं तु पुत्रं शोचामि।” इन्द्रः पृष्टः— “भद्रे! नूनम्, सहस्राधिषु पुत्रेषु तव अस्मिन्नेव एतादृशं वात्सल्यं कथम्?”

सुरभिः प्रत्यवोचत्— “यदि पुत्रसहस्रेषु मे वात्सल्यं सर्वत्र सममेव मे। तथापि अहम् अस्मिन् पुत्रे विशेषम् आत्मवेदनाम् अनुभवामि।” अचिरात् चण्डवातेन मेघगर्जनेन च सह प्रावर्षः समजायत। कृषकः हर्षातिरेकेण कर्षणविमुखः सन् वृषभौ नीत्वा गृहमगात्। अपत्येषु च सर्वेषु जननी तुल्यवत्सला।

---

## Topic-Wise Explanation

### प्रस्तावना
कथा सर्वेषु प्राणिषु समदृष्टिभावनां प्रबोधयति।

### मातृभूमेः प्रति सम्मानम्
कथा मातृभूमेः प्रति सम्मानस्य भावनां प्रकाशयति।

### मातृभूमेः प्रति निष्ठा
सामाजिके दृष्टिभावनां दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति प्रतिज्ञा
कृषकस्य कथा मातृत्वं प्रकाशति।

### मातृभूमेः प्रति समर्पणस्य महत्त्वम्
सुरभिः मातृत्वस्य महत्त्वम् व्याख्याति।

### मातृभूमेः प्रति प्रेम्णः महत्त्वम्
प्रेमणा सम्बन्धं दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति भक्तेः महत्त्वम्
कृषकस्य कथा भक्तेः महत्त्वम् दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति आदरस्य महत्त्वम्
सुरभिः मातृभूमेः प्रति आदरस्य भावनां प्रकटयति।

### मातृभूमेः प्रति सम्मानस्य महत्त्वम्
एकः कृषकः मातृभूमेः प्रति सम्मानं दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति निष्ठायाः महत्त्वम्
सुरभिः मातृभूमेः प्रति निष्ठा व्यक्तिम्।

### मातृभूमेः प्रति प्रतिज्ञायाः महत्त्वम्
सामाजिके दृष्टिभावनां दर्शयति।

### मातृभूमेः महत्त्वम्
मातृभूमेः उपमा दातुम्\  शीलता दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति समर्पणस्य प्रभावः
समर्पणस्य प्रभावः कथा द्वारा प्रहरीति।

### मातृभूमेः प्रति प्रेम्णः प्रभावः
सुरभिः मातृभूमेः प्रति प्रेम्णः प्रभावम् दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति भक्तेः प्रभावः
भक्तेः प्रभावम् कथा मध्ये सिद्धः।

### मातृभूमेः प्रति आदरस्य प्रभावः
सुरभिः मातृभूमेः प्रति आदरस्य प्रभावम् दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति सम्मानस्य प्रभावः
कृषकस्य सम्मानं मातृभूमिमा दृश्यते।

### मातृभूमेः प्रति निष्ठायाः प्रभावः
कथा निष्ठां व्यक्तिम् दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति प्रतिज्ञायाः प्रभावः
कृषकस्य प्रतिज्ञायाः महत्त्वम् व्याख्याति।

### मातृभूमेः प्रति समर्पणस्य फलम्
समर्पणस्य परिणामं दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति प्रेम्णः फलम्
सुरभिः प्रेम्णः फलम् व्याख्याति।

### मातृभूमेः प्रति भक्तेः फलम्
भक्तेः फलम् कथा द्वारा प्रस्तुतः।

### मातृभूमेः उपमा
उपमायाम् मातृत्वं प्रकाशयति।

### मातृभूमेः प्रति आदरस्य फलम्
आदरस्य परिणामं कथायाम् प्रस्तुतः।

### मातृभूमेः प्रति सम्मानस्य फलम्
सम्मानस्य फलम् स्पष्टः।

### मातृभूमेः प्रति निष्ठायाः फलम्
निष्ठायाः फलम् कथा द्वारा विशदः।

### मातृभूमेः प्रति प्रतिज्ञायाः फलम्
प्रतिज्ञायाः फलम् सिद्धः।

### मातृभूमेः प्रति समर्पणस्य उपसंहारः
उपसंहारः कथायाम् दत्त्वा प्रस्तुतः।

### मातृभूमेः प्रति प्रेम्णः उपसंहारः
उपसंहारः मातृत्वं दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति भक्तेः उपसंहारः
उपसंहारः भक्तेः प्रभावम्।

### मातृभूमेः प्रति आदरस्य उपसंहारः
उपसंहारः आदरस्य परिणामं दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति सम्मानस्य उपसंहारः
उपसंहारः सम्मानस्य महत्त्वम्।

### मातृभूमेः प्रति निष्ठायाः उपसंहारः
उपसंहारः निष्ठायाः महत्त्वम्।

### मातृभूमेः सेवा
सेवायाः भावनां प्रस्तुतः।

### मातृभूमेः प्रति प्रतिज्ञायाः उपसंहारः
उपसंहारः प्रतिज्ञायाः महत्त्वम्।

### मातृभूमेः प्रति कर्तव्यम्
कर्तव्यम् दातुम् स्पष्टीकरणम्।

### मातृभूमेः प्रति प्रेम
प्रेमस्य प्रस्तुति कथा द्वारा व्यक्तम्।

### मातृभूमेः प्रति समर्पणम्
समर्पणं भावनां दर्शयति।

### मातृभूमेः प्रति भक्तिः
भक्ति कथा द्वारा प्रस्तुतः।

### मातृभूमेः प्रति आदरः
आदरः मातृत्वं व्यक्तिम् दर्शयति।

---

## Core Ideas

| Idea | Explanation |
| :--- | :--- |
| मातृवत्सल्यम् | मातृवत्सल्यम् उपकरणः कथायां। |

---

## Key Concepts

| Concept | Meaning |
| :--- | :--- |
| वात्सल्यम् | स्नेहभाव। |

---

## Important Points for Revision

* कृषकः बलिवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं करोति।
* सुरभिः मातरङ्गं वात्सल्यं दर्शयति।
* कथा सर्वेषु प्राणिषु समदृष्टिभावनां प्रबोधयति।
* मातृवत्सल्यम् मातृत्त्वं प्रकाशयति।
* निष्ठा मातृत्वं व्यक्तिम् दर्शयति।
* इन्द्रः वात्सल्यस्य विषयः पूछते।
* सुरभिः विशेष आत्मवेदनाम् अनुभवति।
* कृषकः वृषभः हेतु प्रायः परेमानं देखता।

---

## Vocabulary and Glossary

| Word / Phrase | Meaning |
| :--- | :--- |
| बलिवर्दाभ्याम् | दो बैलों से |
| कृषकः | किसान |
| वात्सल्यम् | स्नेहभाव |
| मातृभूमेः | मातृभूमि के प्रति |
| अश्रूणि | आँसू |

---

## Practice Questions

### Short Answer Questions

1. कृषकः कस्य कार्यं करोति?
2. सुरभिः किन्तु किमर्थं रोदिषि?
3. इन्द्रः सुरभिं कः प्रष्टुं गच्छति?
4. कृषकः वृषभं कस्य कारणात् उठाने का प्रयासों करता?
5. सुरभिः मातृत्वं किन्तु दर्शयति किम्?

### Long Answer Questions

1. सुरभिणी मातृत्वं किन्तु वात्सल्यं प्रस्तुत करती?
2. कथायाम् इन्द्रः सुरभिं कस्य कारणात् प्रष्टुं गच्छति?
3. कृषकस्य वात्सल्यस्य प्रभावं किन्तु चर्वणीयम्?
4. मातृत्वं विषयं कथायाम् बाह्यतः देखा जते?
5. कृषकः बलिवर्दयोः कौन सा कार्यं कर रहा था?

---

## Related Concepts

| Concept | Explanation |
| :--- | :--- |
| मातृत्वं | मातरङ्गं वात्सल्यं दर्शायति। |

---

## Source Attribution

| Field | Value |
| :--- | :--- |
| Source | Edzy |
| Reference Type | examSubjectBookChapter |
| Reference ID | 679da128cf957671e7ef4920 |
| Canonical URL | https://www.edzy.ai/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-jnnee-tulyvtsla |
| Markdown URL | https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-jnnee-tulyvtsla.md |