---
type: "Chapter"
knowledge_type: "chapter"
entity_type: "chapter"
id: "679da110cf957671e7ef47f3"
title: "शिशुलालनम्"
board: "CBSE"
curriculum: "CBSE"
class: "Class 10"
subject: "Sanskrit"
book: "Shemushi - II"
chapter: "शिशुलालनम्"
chapter_slug: "shishulalnm"
canonical_url: "https://www.edzy.ai/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-shishulalnm"
markdown_url: "https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-shishulalnm.md"
source_type: "examSubjectBookChapter"
source_id: "679da110cf957671e7ef47f3"
source_pdf: "https://edzy-ai.s3.ap-south-1.amazonaws.com/edzy-express-ts/cd118602-9d0f-49b0-b88e-2b3bbfea3044.pdf"
source: "Edzy"
version: 1
last_updated: "2026-06-20"
---

# शिशुलालनम्

शिशुलालनं नाम बालकानां सम्यग् पालन-पोषणं शिक्षणं च। शिशवः राष्ट्रस्य भविष्यं भवन्ति, अतः तेषां यथोचितं लालनं कर्तव्यम्।

---

## Knowledge Snapshot

| Field | Details |
| :--- | :--- |
| Class | Class 10 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Shemushi - II |
| Chapter | शिशुलालनम् |
| Pages | 22-31 |

---

## Chapter Summary

### Short Summary
शिशुलालनं बालकानां पालन-पोषणं शिक्षणं च विषयं अस्ति, यः राष्ट्रस्य भविष्यं सुनिश्चितं करोति।

### Detailed Summary
शिशुलालनं बालकानां सम्यग् पालन-पोषणं शिक्षणं च व्यक्त गर्दछ। शिशवः राष्ट्रस्य भविष्यं भवन्ति, अतः तेषां यथोचितं लालनं कर्तव्यम्। तेषां विकासः शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक तथा नैतिक पक्षेषु आवश्यकः अस्ति। माता-पितरः शिक्षाः च तेषां विकासाय प्रयत्नं कुरुते। शारीरिक विकासाय पौष्टिकाहारः, शुद्धजलम्, स्वच्छता च आवश्यकं अस्ति। मानसिक विकासाय प्रेम्णा व्यवहारः तथा जिज्ञासा उत्तेजना आवश्यकः। बौद्धिक विकासाय रोचक शिक्षणम् आवश्यकं भविष्यति। नैतिक विकासाय सत्यं, अहिंसा, विनयः इत्यादीनि गुणाः आरोपणीयानि सन्ति। उचित लालन-पोषणेन बालकाः उत्तम नागरिकाः भविष्यन्ति।

---

## Topic-Wise Explanation

### शिशुलालनम्
बालकानां सम्यग् पालन-पोषणं शिक्षणं च यथार्थतः भविष्यं सुनिश्चितं करोति।

### मातापितरौ
माता-पिता, शिक्षकाः च शिशोः विकासाय मिलित्वा प्रयत्नं कुर्वन्ति।

### शिशोः विकासः
शिशोः शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक तथा नैतिक विकासः अतीव आवश्यकः अस्ति।

---

## Core Ideas

| Idea | Explanation |
| :--- | :--- |
| शिशुलालनं | बालकानां पालन-पोषणं शिक्षणं च। |
| विकासस्य आवश्यकता | शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक तथा नैतिक विकासः अनिवार्यः। |

---

## Important Points for Revision

* शिशुलालनं बालकानां भविष्यस्य अनिवार्यं भागम् अस्ति।
* माता-पिता तथा शिक्षकाः मिलित्वा प्रयत्नं कुर्वन्ति।
* शारीरिक विकासाय पौष्टिकाहारः तथा शुद्धजलम् आवश्यकम्।
* मानसिक विकासाय प्रेम्णा तथा स्नेहेन व्यवहारः आवश्यकः।
* बौद्धिक विकासाय अध्ययनं रोचकं करवामः।
* नैतिक मूल्याणां विकासः अतिव आवश्यकः।
* उचित लालन-पोषणेन बालकाः उत्तम नागरिकाः भविष्यन्ति।
* शिशुलालनस्य मुख्यं साधनं स्नेहः, अनुशासनं च अस्ति।
* अति लालनं तथा अति कठोरता हानिकारिणी अस्ति।
* सम्यक् मध्यममार्गः अनुसरणीयः अस्ति।

---

## Practice Questions

### Short Answer Questions
1. शिशुलालनस्य अर्थं किम् अस्ति?
2. माता-पितरः शिशोः विकासाय कः प्रबंधः आवश्यकः?
3. शारीरिक विकासस्य हेतु किं आवश्यकं अस्ति?
4. नैतिक विकासस्य कस्य महत्त्वम् अस्ति?
5. शिशोः मानसिक विकासाय किम् आवश्यकं?

### Long Answer Questions
1. शिशुलालनं किन्तु तस्य महत्वं वदतु।
2. माता-पितरः शिशोः शिक्षायाम् कथं सहायकाः अस्य विकासाय।
3. शिशोः अपि बौद्धिक विकासाय किं-किं साधनानि उपयुज्यन्ते?

---

## Source Attribution

| Field | Value |
| :--- | :--- |
| Source | Edzy |
| Reference Type | examSubjectBookChapter |
| Reference ID | 679da110cf957671e7ef47f3 |
| Canonical URL | https://www.edzy.ai/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-shishulalnm |
| Markdown URL | https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-shishulalnm.md |