---
type: "Chapter"
knowledge_type: "chapter"
entity_type: "chapter"
id: "679da0e3cf957671e7ef4546"
title: "शुचिपर्यावरणम्"
board: "CBSE"
curriculum: "CBSE"
class: "Class 10"
subject: "Sanskrit"
book: "Shemushi - II"
chapter: "शुचिपर्यावरणम्"
chapter_slug: "shuchipryavrnm"
canonical_url: "https://www.edzy.ai/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-shuchipryavrnm"
markdown_url: "https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-shuchipryavrnm.md"
source_type: "examSubjectBookChapter"
source_id: "679da0e3cf957671e7ef4546"
source_pdf: "https://edzy-ai.s3.ap-south-1.amazonaws.com/edzy-express-ts/4d7da576-af6f-45d9-ae31-235a73bf8b32.pdf"
source: "Edzy"
version: 1
last_updated: "2026-06-20"
---

# शुचिपर्यावरणम्

अयं पाठः आधुनिकसंस्कृतकवेः हरिदत्तशर्मणः ‘फसललतिका’ इति रचनासङ्ग्रहात् सङ्कलितः अस्ति। अत्र कविः महानगराणां यन्त्राधिक्येन प्रवर्धितप्रदूषणोपरि चिन्तनशीलः दर्शितः अस्ति। सः कथयति यत् इदं लौहचक्रं शरीरस्य मनसश्च शोषकं अस्ति। अस्मादेव वायुमण्डलं मलिनं भवति। कविः महानगरीयजीवनात् सुदूरं नदीनिर्झरवृक्षसमूहं लताकुञ्जं पक्षिकूजनकुलकृतं वनप्रदेशं प्रति गमनाय अभिलषति।

---

## Knowledge Snapshot

| Field | Details |
| :--- | :--- |
| Class | Class 10 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Shemushi - II |
| Chapter | शुचिपर्यावरणम् |
| Pages | 3-12 |

---

## Chapter Summary

### Short Summary
अयं पाठः महानगरस्य जीवनं तथा प्रदूषणस्य परिणामानां विवेचनाय समर्पितम् अस्ति।

### Detailed Summary
कवि हरिदत्तशर्मा महानगरीय जीवनस्य दूषिततां उपरि समीक्षां प्रस्तुत् करोति तथा विशेषतः यन्त्रयुक्तं जीवनं प्रदूषणस्य प्रमुखकारणं इति प्रतिपादयति। सः प्राकृतिक सौन्दर्यं गवेष्यते। पुनः, शुद्ध वातावरणस्य महत्त्वं प्रतिपादयति, यत्र लोकाः स्वस्थजीवनं अनुभविष्णुं शक्नुवन्ति।

---

## Topic-Wise Explanation

### महानगरस्य जीवनम्
कवि महानगरस्य यन्त्रधारित जीवनस्य दूषिततां गतिरूपेण दर्शयति।

### कालायसचक्रम्
इदं चक्रं यन्त्रेण सह शरीरस्य शोषणं दृष्यते।

### वायुमण्डलस्य दूषणम्
वायुमण्डलस्य दूषणं मानवसमाजस्य जीवनस्य मूल भेदकः अस्ति।

### प्रकृतिसौन्दर्यम्
कवि प्राकृतिक सौन्दर्यं प्राप्तुं इच्छति।

### शुद्धीकरणम्
स्वच्छता प्राप्तस्य उपायेषु कविः प्रमाणीकृतः अस्ति।

---

## Core Ideas

| Idea | Explanation |
| :--- | :--- |
| पर्यावरणस्य महत्त्वम् | स्वच्छ पर्यावरणे स्वस्थ जीवनं निर्भरति। |

---

## Key Concepts

| Concept | Meaning |
| :--- | :--- |
| शुचि | स्वच्छ |
| पर्यावरणम् | वातावरण |
| महानगर | बड़ा शहर |
| कालायसचक्रम् | लोहे का चक्र |
| दूषितम् | प्रदूषित |
| निर्झर | झरना |
| कान्तार | वन |

---

## Important Points for Revision

* महानगरस्य यन्त्रायनम् प्रदूषणः समुत्पन्नः करोति।
* कविः ग्रामजीवनस्य प्रतीक्षां दर्शयति।
* स्वच्छता सुखद जीवनस्य आधारम् अस्ति।
* वायुमण्डलस्य शुद्धीकरणम् आवश्यकम्।
* कविना प्राकृतिक सुन्दरता प्रति आकर्षणम् व्यक्तम्।
* प्रदूषणम् समाजस्य स्वास्थ्यं क्षति करोति।
* कविः जीवनस्य प्रवाहं व्यतिक्रमणं उपदिशति।
* मनः शोष्यम् इति प्रमुखं विचारः अस्ति।

---

## Vocabulary and Glossary

| Word / Phrase | Meaning |
| :--- | :--- |
| महानगर | बड़ा शहर |
| कालायसचक्रम् | लोहे का चक्र |
| दूषितम् | प्रदूषित |
| निर्झर | झरना |
| कान्तार | वन |
| शुचि | स्वच्छ |
| पर्यावरणम् | वातावरण |

---

## Practice Questions

### Short Answer Questions

1. कविः महानगरस्य जीवनं कथं वर्णयति?
2. ‘शुचिपर्यावरणम्’ इति शब्दस्य अर्थः कः?
3. कविः ग्रामजीवनस्य प्रति आकर्षणं कथं दर्शयति?
4. वायुमण्डलस्य दूषणस्य कारणानि के?
5. प्रकृतौ जीवनस्य महत्त्वं कथं प्रतिपादितम्?

### Long Answer Questions

1. कवि प्रदूषणस्य प्रभावं च विवेचयतु।
2. स्वच्छ पर्यावरणस्य स्वास्थ्यम् प्रतिसम्मिलितम् अस्ति।
3. कविः महानगरस्य जीवनस्य प्रमुखदुष्परिणामानि कथं दर्शयति?

---

## Related Concepts

* स्वच्छता
* पर्यावरण संरक्षण

---

## Source Attribution

| Field | Value |
| :--- | :--- |
| Source | Edzy |
| Reference Type | examSubjectBookChapter |
| Reference ID | 679da0e3cf957671e7ef4546 |
| Canonical URL | https://www.edzy.ai/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-shuchipryavrnm |
| Markdown URL | https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-shuchipryavrnm.md |