---
type: "Chapter"
knowledge_type: "chapter"
entity_type: "chapter"
id: "679da18bcf957671e7ef4d38"
title: "विचित्रः साक्षी"
board: "CBSE"
curriculum: "CBSE"
class: "Class 10"
subject: "Sanskrit"
book: "Shemushi - II"
chapter: "विचित्रः साक्षी"
chapter_slug: "vichitr-sakshee"
canonical_url: "https://www.edzy.ai/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-vichitr-sakshee"
markdown_url: "https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-vichitr-sakshee.md"
source_type: "examSubjectBookChapter"
source_id: "679da18bcf957671e7ef4d38"
source_pdf: "https://edzy-ai.s3.ap-south-1.amazonaws.com/edzy-express-ts/45f2ee1e-5b95-4cc6-a38f-c7aa1ba007ca.pdf"
source: "Edzy"
version: 1
last_updated: "2026-06-20"
---

# विचित्रः साक्षी

अयं पाठः ओमप्रकाशठाकुरविरचितायाः कथायाः संपादितः अंशः अस्ति। इयं कथा बङ्गसाहित्यकार-बंकिमचन्द्रचट्टोपाध्यायद्वारा न्यायाधीशरूपेण प्रदत्तनिर्णयोपरि आधारिताऽस्ति। न्यायकर्तारः सत्यासत्यनिर्णयार्थं यदा-कदा तादृशीनाṁ युक्तीनां प्रयोगं कुर्वन्ति याभिः प्रमाणं विनापि न्यायः स्यात्। अस्यां कथायामपि न्यायाधीशेन तथैव मार्गः आचरितः।

---

## Knowledge Snapshot

| Field | Details |
| :--- | :--- |
| Class | Class 10 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Shemushi - II |
| Chapter | विचित्रः साक्षी |
| Pages | 58-66 |

---

## Chapter Summary

### Short Summary
कश्चित् निर्धनः जनः भूरि परिश्रम्य किंचित् वित्तम् उपार्जितवान्। तेन वित्तेन स्वपुत्रम् एकस्मिन् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलः जातः।

### Detailed Summary
तनयः तत्रैव छात्रावासे निवसन् अध्ययनं सम्यक् अकरोत्। एकदा स पिता तनयस्य रोगग्रस्तताम् आकर्ण्य व्याकुलः जातः पुत्रं द्रष्टुं च प्रस्थितः। परमक्लेशेन पीडितः स बसयानं विहाय पदातिरेव प्रचलितः। पदातिक्रमेण संचरन् सायं समयेऽपि सः गन्तव्याद् दूरः आसीत्। 'निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभा' इति विचार्य सः पार्श्वस्थिते ग्रामे रात्रिनिवासं कर्तुं कंचित् गृहस्थम् उपागतः। करुणापरः गृहस्थः तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्।

विचित्रा दैवगतिः। तस्यामेव रात्रौ तस्मिन् गृहे कश्चित् चोरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। तत्र निहिताम् एकां मञ्जूषाम् आदाय पलायितः। चोरस्य पदध्वनिना प्रबुद्धः अतिथिः चोरशङ्कया तम् अन्वधावत् अगृह्णात् च। चोरः एव उच्चैः क्रोष्टुम् आरब्धवान्— 'चोरः अयम्! चोरः अयम्!' इति। तस्य तारेण स्वरेण प्रबुद्धाः ग्रामवासिनः स्वगृहात् निष्क्रम्य तत्र आगच्छन्, वरं अतिथिमेव चोरं मत्वा अभर्त्सयन्। यद्यपि ग्रामस्य आरक्षी एव चोरः आसीत्, तथापि तक्षणमेव रक्षापुरुषः तम् अतिथिम् 'चोरः अयम्' इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्षिपत्।

अग्रिमे दिने सः आरक्षी चौर्याभियोगेन तम् न्यायालयं नीतवान्। न्यायाधीशः बंकिमचन्द्रः उभाभ्यां पृथक्-पृथक् विवरणं श्रुतवान्। सर्वं वृत्तम् अवगत्य सः तं निर्दोषम् इति निश्चेतुं न अशक्नोत्। ततः सः आरक्षिणं च दोषभाजनम् अमन्यत। किन्तु प्रमाणाभावात् सः निर्णयं कर्तुं न अशक्नोत्। अतः उभौ अपि अग्रिमे दिने उपस्थितौ भवेताम् इति आदेशं दत्तवान्।

अन्यस्मिन् दिने उभौ न्यायालये पुनः स्वस्वपक्षं स्थापितवन्तौ। तदैव कश्चित् तत्रस्थः कर्मचारी समागतः निवेदितवान् यत्— 'अत्रतः क्रोशद्वयान्तरे कश्चित् जनः केनापि हतः। तस्य मृतशरीरं राजमार्गे निकटे वर्तते। आदेश्यतां किं करणीयम्?' इति। न्यायाधीशः आरक्षिणं अभियुक्तं च तं शवं न्यायालये आनयितुं आदेशं दत्तवान्।

---

## Topic-Wise Explanation

### परिचयः
[Omitted: Short explanation not available in provided context.]

### विचित्रः साक्षी
[Omitted: Short explanation not available in provided context.]

### शब्दार्थाः
[Omitted: Short explanation not available in provided context.]

### प्रश्नोत्तराणि
[Omitted: Short explanation not available in provided context.]

---

## Core Ideas

| Idea | Explanation |
| :--- | :--- |
| न्यायकर्तारः | सत्यासत्यनिर्णयार्थं युक्तीनां प्रयोगं कुर्वन्ति। |

---

## Key Concepts

| Concept | Meaning |
| :--- | :--- |
| निर्णय | न्यायाधीशद्वारा प्रदत्त निष्कर्ष। |

---

## Important Points for Revision

* निर्धनः जनः वित्तं उपार्जितवान्।
* पुत्रस्य कॉलेजे प्रवेश सफलः।
* पिता पुत्रं द्रष्टुं प्रस्थितः।
* रात्रौ चोरः गृहे प्रविष्टः।
* ग्रामवासिनः चोरशङ्कया आगामि।
* न्यायालये न्यायाधीशः चौर्याभियोगं श्रुतवान्।
* प्रमाणाभावः निष्कर्षं करणीयः।
* मृतशरीरं राजमार्गे प्राप्तम्।

---

## Vocabulary and Glossary

| Word / Phrase | Meaning |
| :--- | :--- |
| न्यायाधीशः | न्यायालयस्य अध्यक्षः। |

---

## Practice Questions

### Short Answer Questions

1. न्यायाधीशः को अस्ति?
2. कः निर्धनः जनः कोन्वा वस्तुवृद्धिम् उपार्जितवान्?
3. चोरः किं करोत्?
4. ग्रामवासिनः चोरं किं मत्वा आगच्छन्?
5. न्यायालये केन चौर्याभियोगः कृतः?

### Long Answer Questions

1. चोरस्य कार्याणि तथा न्यायाधीशस्य निर्णयस्य विवेचनं कुरुत।
2. पिता पुत्रस्य रोगग्रस्ततां का चिः अधिकृत्य किं प्रकटयति?
3. न्यायालये द्विभागे सर्वाणि वृत्ताः कथं प्रकटयन्ति?

---

## Related Concepts
[Omitted: No related concepts explicitly mentioned in the context.]

---

## Source Attribution

| Field | Value |
| :--- | :--- |
| Source | Edzy |
| Reference Type | examSubjectBookChapter |
| Reference ID | 679da18bcf957671e7ef4d38 |
| Canonical URL | https://www.edzy.ai/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-vichitr-sakshee |
| Markdown URL | https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-10-sanskrit-shemushi-ii-vichitr-sakshee.md |