---
type: "Chapter"
knowledge_type: "chapter"
entity_type: "chapter"
id: "6a17dadcce239659179c589c"
title: "ऋतुवर्णनम्"
board: "CBSE"
curriculum: "CBSE"
class: "Class 11"
subject: "Sanskrit"
book: "Bhaswati"
chapter: "ऋतुवर्णनम्"
chapter_slug: "tuvrnnm"
canonical_url: "https://www.edzy.ai/cbse-class-11-sanskrit-bhaswati-tuvrnnm"
markdown_url: "https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-11-sanskrit-bhaswati-tuvrnnm.md"
source_type: "examSubjectBookChapter"
source_id: "6a17dadcce239659179c589c"
source_pdf: "https://edzy-ai.s3.ap-south-1.amazonaws.com/edzy-express-ts/b1868245-d983-49fc-a541-4e1fb7830041.pdf"
source: "Edzy"
version: 1
last_updated: "2026-06-22"
---

# ऋतुवर्णनम्

अयं पाठः महर्षि अग्निवेशेन मूलरूपेण लिखितात् तथा महर्षि चरकेण प्रतिसंस्कृतात् ‘चरकसंहिता’ नामकात् आयुर्वेदग्रन्थात् सङ्कलितः अस्ति। अस्मिन् पाठे षट्सु ऋतुषु आहारविहारसम्बद्धाः नियमाः वर्णिताः सन्ति।

## Knowledge Snapshot

| Field | Details |
| :--- | :--- |
| Class | Class 11 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Bhaswati |
| Chapter | ऋतुवर्णनम् |
| Pages | 14-19 |

## Chapter Summary

### Short Summary
पाठे षट्सु ऋतुषु आहारविहारसम्बद्धाः नियमाः उल्लेखिताः सन्ति।

### Detailed Summary
पाठे हेमन्त, शिशिर, वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, एवं शरत् इत्याः ऋतवः विशेषतः आहारविहारसामञ्जस्यं यः मुख्यतः स्वास्थ्यं दशकानि ददाति। प्रत्येकऋतौ विपरीत मार्गः स्वास्थ्यम् अनुकूलः पाठ्यते।

## Topic-Wise Explanation

### हेमन्त ऋतु
हेमन्तेऽभ्यस्यतस्तोयमुष्णं चायुर्न हीयते। वर्जयेदन्नपानानि वातलानि लघूनि च।

### शिशिर ऋतु
शिशिरेऽल्पं विशेषणम्। निवातमुष्णमधिकं शिशिरे गृहमाश्रयेत्।

### वसन्त ऋतु
वसन्ते निचितः श्लेष्मा रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून्।

### ग्रीष्म ऋतु
ग्रीष्मे पेपीयते रविः। स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम्।

### वर्षा ऋतु
वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः।

### शरत् ऋतु
पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति। पित्तप्रशमनं सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः।

## Core Ideas

| Idea | Explanation |
| :--- | :--- |
| ऋतुः | आयुर्वेदीय दृष्ट्या आहारविहारसामञ्जस्यं। |

## Key Concepts

| Concept | Meaning |
| :--- | :--- |
| आयुर्वेद | स्वास्थ्यं इत्यस्मिन् विज्ञानम्। |

## Important Points for Revision

* हेमन्त ऋतौ गरम जलं पिबेत्।
* शिशिरे वर्जितं कषायं।
* वसन्ते रोगान्निवार्णं।
* ग्रीष्मे कठोरं व्यायामं वर्जयेत्।
* वर्षायां आम्लं जलं निराशं।
* शरत्काले मधुरं अन्नं।
* ऋतुविधानं स्वास्थ्याय आवश्यकम्।
* आहारविहारयोजनां ध्यानाय गरवणे।

## Vocabulary and Glossary

| Word / Phrase | Meaning |
| :--- | :--- |
| ऋतु | Season |
| आहार | Food |
| विहार | Lifestyle |

## Practice Questions

### Short Answer Questions
1. हेमन्त ऋतुः कस्य विशेषतायाः अस्ति?
2. शिशिरे कस्य वस्तुनियमस्य वर्जयते?
3. वसन्तऋतौ रोगाणां कारणं किम्?
4. ग्रीष्म ऋतुः स्वास्थ्याय हास्यते किम्?
5. वर्षायां विशेषतया किः पाणं वर्जयते?

### Long Answer Questions
1. हेमन्त ऋतुः तथा शिशिरऋतुः आहारविहारसम्बद्धनियमाः विवरणं परिज्ञायते?
2. वर्षायां आहारविहारसम्बद्धाः समस्या विशदयन्तु।
3. शरत्काले पित्तप्रशमनं विवरणं कर्तुं?

## Related Concepts

* आयुर्वेद
* ऋतुविधानं

## Source Attribution

| Field | Value |
| :--- | :--- |
| Source | Edzy |
| Reference Type | examSubjectBookChapter |
| Reference ID | 6a17dadcce239659179c589c |
| Canonical URL | https://www.edzy.ai/cbse-class-11-sanskrit-bhaswati-tuvrnnm |
| Markdown URL | https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-11-sanskrit-bhaswati-tuvrnnm.md |