---
type: "Chapter"
knowledge_type: "chapter"
entity_type: "chapter"
id: "69be348fe6892dee0813330f"
title: "बुद्धिः सर्वार्थसाधिका"
board: "CBSE"
curriculum: "CBSE"
class: "Class 6"
subject: "Sanskrit"
book: "Deepakam"
chapter: "बुद्धिः सर्वार्थसाधिका"
chapter_slug: "buddhi-srvarthsadhika"
canonical_url: "https://www.edzy.ai/cbse-class-6-sanskrit-deepakam-buddhi-srvarthsadhika"
markdown_url: "https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-6-sanskrit-deepakam-buddhi-srvarthsadhika.md"
source_type: "examSubjectBookChapter"
source_id: "69be348fe6892dee0813330f"
source_pdf: "https://edzy-ai.s3.ap-south-1.amazonaws.com/edzy-express-ts/5db38004-1c17-4ba5-b2b6-64b3400faf54.pdf"
source: "Edzy"
version: 1
last_updated: "2026-06-20"
---

# बुद्धिः सर्वार्थसाधिका

सारे उत्तमजीवनाय बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः आवश्यकः भवति। बुद्धिपूर्वकेण व्यवहारिणः किंचित् अपि कार्यं सहजं भवति। विशेषः सप्राव्याः समये यदिः प्रायः अधिकः, तथा बुद्धिबलेन वयं ज्ञानं शक्नुमः।

## Knowledge Snapshot

| Field | Details |
| :--- | :--- |
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam |
| Chapter | बुद्धिः सर्वार्थसाधिका |
| Pages | 106-111 |

## Chapter Summary

### Short Summary

बुद्धि सर्वार्थसाधिका हि, यत्र बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः उत्तमजीवनाय आवश्यकः अस्ति।

### Detailed Summary

दशमः पाठः एकिसमन्वने एकः नित्यजलपूर्णः महान् सरोवरः अस्ति। किन्तु एकं विपासाकुलं गजयूथं वनानिराकृतः आगच्छति। समन्वितः सरोवरे गजाः स्वेच्छया जलं पीत्वा, स्नात्वा, क्रीडित्वा च सुखावसिसं सम्यक् विनीताः। तत्र स्मितः सुकोमलभूमौ बहुशशक-बलानि सिन्, येषां बहवः शशकाः निवसन्ति। गजानां परिभ्रमणेन विशेषस्य बलेषु निवसिताः बहवः शशकाः कृतिविकृताः भवन्ति, किन्तु पुनः मृत्याः अपि भवन्ति। अत्र शशकाः भीताः च स्मितानुसारं अनुभवाः। सुरक्षार्थं यः उपायः विनियोजितः अस्ति। सा बुद्धिः सर्वार्थसाधिका। एकिसमन्विते सायङ्काले विशेषा शशकानां सभा भविष्यति। सर्वे शशकाः स्वमिं प्रकाशयन्ति। परं यदि समाराणं न प्राप्नुयुः। अन्यतः शशकराजः वदति - "अहमेव उपायं विनियतम्। अरुणा वयं सर्वे सर्वगृहं गच्छामः।" अन्यस्मिन् तिः रात्रौ सः शशकराजः यूथेन गजराजस्य समीपं गच्छति। सः गजराजं क्षितिं प्रार्थयति - "हे गजराज! एषः सरोवरः निद्रास्य वासस्थानम् अस्ति। वयं शशकाः यः प्रजाः समः, एवं सः शशाङ्कः इति नामना प्रसिद्धः। यदा शशकाः जीविताः इव निद्रः प्रसन्नः भवति।" गजराजः पृच्छति - "कथम अहम् विश्वासं करोमि? किम् सदा निद्रहः सरोवरे विश्रान्तिः अस्ति?" यदिसरोवरः निद्रायाः वासस्थानं तर्हि प्रश्वासीत नास्ति। शशकः वदति - "आम्, निद्रायाः विश्वनाय आरुना एव सरोवरं प्रीति झलां पतिवष्टिः।" गजराजः शशकराजेन सह सरोवरस्य समीपं गच्छति। सः जले निद्रायां प्रिन्यन्तुं पश्यति, किन्तु सः भयेन निद्रं नमति। सः अनयत्र गच्छति। सः गजयूथेन सह पुनः किमपि न गच्छन्ति। शशकाः तत्र सुखेन विश्रान्ति। सत्यमेव बुद्धः सरावारवासादिका।

## Topic-Wise Explanation

### सर्वार्थसाधिका

बुद्धि सर्वार्थसाधिका अस्ति, यः उत्तमजीवनाय आवश्यकः व्यवहारः दर्शयति।

### गजराज का संवाद

गजराजः शशकराजेन संवादं कुरुते, यत्र सः शशकाणां निवारणं प्रार्थयति।

### सरोवर का महत्व

सरोवरः जलस्रोतः अस्ति, यत्र जीविनां प्राणायामः सुलभः अस्ति।

### शशका का प्रकृति में स्थान

शशकाः सरोवरस्य समीपे निवसन्ति, तेषां सुरक्षा च आवश्यकम् अस्ति।

### सुरक्षा के उपाय

सुरक्षा उपायाः यः बुद्धिं आवाहयन्ति, सर्वेषां सहायः कार्यकरः अस्ति।

## Core Ideas

| Idea | Explanation |
| :--- | :--- |
| बुद्धि | बुद्धिः कार्याणां सफलतां प्राप्तये आवश्यकम्। |

## Key Concepts

| Concept | Meaning |
| :--- | :--- |
| बुद्धि | विवेकस्वरूपं, कार्येषु योग्यं च। |

## Important Points for Revision

* बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः आवश्यकः अस्ति।
* गजराजः शशकाणां सुरक्षा प्रार्थयति।
* सरोवरस्य जलं जीवनाय आवश्यकं अस्ति।
* शशकाः सुरक्षितः जीवनं यथासंभवम् यथास्यन्ति।
* संवादः बुद्धिभेदं दर्शयति।
* सुरक्षा उपायाः जीवनस्य आवश्यकता।
* गजयूथं वनस्य भेदकं अस्ति।
* उपकारी संवादः मुख्यं अस्ति।

## Vocabulary and Glossary

| Word / Phrase | Meaning |
| :--- | :--- |
| बुद्धिः | विवेकशक्ति। |
| गजराजः | गजस्य राजा। |
| शशकः | सन्, खरगोश। |

## Practice Questions

### Short Answer Questions

1. बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः कस्य आवश्यकः अस्ति?
2. गजराजः कस्य समीपं गच्छति?
3. शशकाः कस्य सामुदायं यथासंरक्षयन्ति?
4. सरोवरस्य जलं किमर्थं आवश्यकं अस्ति?
5. गजराजः कस्य संवादं प्रार्थयति?

### Long Answer Questions

1. बुद्धिपूर्वक व्यवहारस्य महत्वं विशदं स्पष्टं करोति।
2. गजराजः कस्य वार्तालापं प्रसिद्धं विशदं समर्पयति?
3. शशकाणां सुरक्षा उपायाः किं प्रकार्यं प्रस्थापयति?

## Source Attribution

| Field | Value |
| :--- | :--- |
| Source | Edzy |
| Reference Type | examSubjectBookChapter |
| Reference ID | 69be348fe6892dee0813330f |
| Canonical URL | https://www.edzy.ai/cbse-class-6-sanskrit-deepakam-buddhi-srvarthsadhika |
| Markdown URL | https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-6-sanskrit-deepakam-buddhi-srvarthsadhika.md |