---
type: "Chapter"
knowledge_type: "chapter"
entity_type: "chapter"
id: "69c0d086cfcc14a8a59e4153"
title: "व्याकरणम्"
board: "CBSE"
curriculum: "CBSE"
class: "Class 8"
subject: "Sanskrit"
book: "Deepakam"
chapter: "व्याकरणम्"
chapter_slug: "vyakrnm"
canonical_url: "https://www.edzy.ai/cbse-class-8-sanskrit-deepakam-vyakrnm"
markdown_url: "https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-8-sanskrit-deepakam-vyakrnm.md"
source_type: "examSubjectBookChapter"
source_id: "69c0d086cfcc14a8a59e4153"
source_pdf: "https://edzy-ai.s3.ap-south-1.amazonaws.com/edzy-express-ts/236b79ee-2a14-4628-ba1a-6e146807ba3a.pdf"
source: "Edzy"
version: 1
last_updated: "2026-06-20"
---

# व्याकरणम्
व्याकरणम् अध्यायं उपसर्गाणां योजनेन संबंधितः अस्ति। अत्र उपसर्गः अर्थानां परिस्थितिं प्रदर्शयति यत्र धातुशब्दस्य पूर्वं योजयन्ति।

---

## Knowledge Snapshot
| Field | Details |
| :--- | :--- |
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam |
| Chapter | व्याकरणम् |
| Pages | 159-165 |

---

## Chapter Summary
### Short Summary
अधिकांश उपसर्गाः धातोः पूर्वं स्थिताः यत्र तेषां प्रमुखता स्पष्टः अस्ति।

### Detailed Summary
अध्यायः उपसर्गाणां परिचयः दत्वा धातोः पूर्वस्तितिः व्याख्यायते। उपसर्गस्य प्रयोगं विसदृशं च यत्र विभक्ति विभिन्नरूपेण प्रदर्श्यते। उदाहरणेन प्रदर्शितं यथा — रच्छविः यः आरच्छविः तस्य धातुः प्रयोगः उत्तरदायित्वं दर्शाति। उपसर्गाः विविधधातुभ्यः विविधसंबंधानां योजयति।

---

## Topic-Wise Explanation
### उपसर्गः
उपसर्गः यः धातोः पूर्वं योज्यते, यः द्वाविंशविगः गुणः उपसर्गाणां समावेशः दर्शयति।

### उपसर्गाणाम् परिचयः
अत्र विविध उपसर्गाः उपसर्गानां रूपेण व्याख्यायन्ते यथा प्र, अप, अनु इत्यादि।

### प्रत््वागः
प्रत््वागः धातोः शर इत्यस्मिन् अनुसारं प्रयोगः निर्देशितः अस्ति।

### कृ त-प्रत््वागः
कृ त-प्रत््वागः सह पाठ्यक्रमे योजयति, यथा कातिवा इत्यस्मिन् विवरणं दर्शयति।

### शब्दार्थः
शब्दार्थः उपसर्गस्यार्थं दर्शयन्ति यत्र धातुशब्दं योज्यते।

### संबोधनम्
संबोधनस्य बोधः उपसर्गादानुसारं प्रक्रियायामस्ति।

### उपपद-वििवक्तगः
उपपदं यः वाक्यस्य भिन्नतां दर्शयति, अत्र उपसर्गस्य विशेषता दृष्टव्यं अस्ति।

### सवर्ण-सवनिगः
सवर्णानुसन्धानं उपसर्गस्य स्वरूपं प्रदर्शयति।

---

## Core Ideas
| Idea | Explanation |
| :--- | :--- |
| उपसर्गः | धातोः पूर्वे स्थितः यः धातुं परिवर्तनं करोति। |

---

## Key Concepts
| Concept | Meaning |
| :--- | :--- |
| उपसर्गः | धातोः पूर्वस्थितः अभिप्रायः। |

---

## Important Points for Revision
* उपसर्गस्य प्रयोगः धातुशब्दं पूर्वे योजयति।
* प्रमुख उपसर्गाः प्र, अप, सम्, अनु, इत्यादि।
* प्रत््वागस्य उपयोगः धातुशब्दे सह अवश्यकतायां अस्ति।
* कृ त-प्रत््वागः उपसर्गस्य साथं विशेष रूपेण उपयोगः।
* शब्दार्थः उपसर्गस्य अर्थम् अवलोकयति।
* संबोधनः उपसर्गात् संदर्भे निर्देशितः अस्ति।
* उपपद-विवक्तिः वाक्यस्य भिन्नतां दर्शयति।
* सवर्ण-सवनिगः उपसर्गस्य स्वरूपं लक्षयति।

---

## Vocabulary and Glossary
| Word / Phrase | Meaning |
| :--- | :--- |
| उपसर्गः | धातोः पूर्वं स्थित उपसर्गः। |

---

## Practice Questions
### Short Answer Questions
1. उपसर्गस्य उपयोगं केवले कस्य संदर्भे वद।
2. प्रत््वागः कस्य धातुशब्दं प्रतिपादयति।
3. कृ त-प्रत््वागः तेन क्या अर्थम् अस्ति।
4. उपसर्गाणां प्रमुखतानां प्रमाणानुसारं लेख।
5. सवर्ण-सवनिगः कस्य संदर्भे अपेक्षते।

### Long Answer Questions
1. उपसर्गस्य महत्वं एवं तस्य योजनेन सह संवाद वा वृत्याः व्याख्यां लेख।
2. प्रत््वागः एवं कृ त-प्रत््वागः बीच का भेद विवरण करें।
3. उपसर्गाणां विविधस्वरूपाणां उदाहरणं प्रस्तुत करें।
4. शब्दार्थस्य प्रयोगं वाक्येषु प्रतिपादितं प्रदर्शयाः।

---

## Source Attribution
| Field | Value |
| :--- | :--- |
| Source | Edzy |
| Reference Type | examSubjectBookChapter |
| Reference ID | 69c0d086cfcc14a8a59e4153 |
| Canonical URL | https://www.edzy.ai/cbse-class-8-sanskrit-deepakam-vyakrnm |
| Markdown URL | https://www.edzy.ai/okf/chapter/cbse-class-8-sanskrit-deepakam-vyakrnm.md |