प्रजानुरञ्जको नृपः

प्रजानुरञ्जको नृपः Summary

प्रजानुरञ्जको नृपः पाठे महाकवि कालिदास द्वारा रघुवंशस्य प्रथम सर्गस्य आरम्भिक श्लोकानां वर्णनं अस्ति। कालिदास राजा की आवश्यकताओं एवं गुणों को प्रदर्शित करते हैं जो कि नागरिकों का अनुरञ्जन करना है। राजा का मुख्य धर्म प्रजाकाल्याणं अस्ति, येन सः प्रजा-कल्याणाय करं अधिकृत्य कोशस्य संग्रहणं करोति। करग्रहणं केवलं कर संग्रहणस्य हेतु न, किंतु आपत्ति-स्थले प्रजायाः दुःखनिवारणं लक्ष्यं करणे प्रतिष्ठितं आह्वानं अस्ति। राजा को विद्वान्, सत्यवादी, इन्द्रियनिग्रही, तथा प्रजापालकः अपि होना आवश्यकं सम्प्रतिष्ठितम् अस्ति। महाकवि दर्शयन्ति यः रघुकुलस्य राजाओं में भावित कर्मवृत्तित्वं, तस्य एकाधिकारः चित्संज्ञः अस्ति। तेन राजा के गुणात् संवर्धितम् आधृता यः एक सजग राजवंश भवति, सः चिरकालं राज्यं करिष्यति। कालिदास दिशन्ति यः भारतस्य तथा विश्वस्य शासकों को अनुकरणीय आदर्शानां आवश्यकतानां अवलम्बितं दर्शितं कर्तुं सम्प्रेरितः। प्रजापालनं च प्रजानुरञ्जनं, इति प्रतिपाद्यते, एषः शासकस्य प्रमुखं धर्मः अस्ति। श्लोकः त्यागाय सम्भृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् इत्यस्मिन् राजा को कर संग्रहणार्थं योग्यतमाहितं ददाति। राजा च प्रजाकाल्याणाय यथा कार्यं करोति, एवं विवृत्तिः ज्ञायते। शिक्षा कालादि संवादयते यः शैशवे विद्यानां प्रीणयति यौवने विषयैषिणां वार्द्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजांस्तु गुणानाम् व्याख्याति। सर्वे राजाओं में केवलं रघुकुलस्य गुणैः सह अभ्यंकर संभवितात् मनेन्यत्, ये चइन्गे, उपाधिकं च। राजा दशरथः दिदृक्षविद्यां धारणयति, यः प्रतिपद्यते यः महाकवि क्वेरूपं वर्णयति। शासकः जनानां कुशलः अस्ति, यः प्रजां सहग्रहाणः भवति। राजा आचरणाय श्रेयः च लाभः अङ्गीकृत्य, रघुकुलस्य कार्यक्रमे गुणवान् भवति। एषः श्लोकः सूचयति यः ज्ञानं प्रदर्शयते तथा प्रजायाः भूतिषुद्ध्यर्थं उचितः सहस्रगुणमुत्स्रष्टुम् विचारस्य प्रतीतिः तस्मिन्। गणनाय अनुस शिक्षायाः कर्मप्रबन्धनं कुशलं दृश्यते। अन्ततः राजा प्रजाज्ञानकेतुं सर्प, सा श्रेष्ठता च यथागुणान्यपि अस्ति। कालिदासः राजपितरः उपस्थितिः च समर्पयन्ति प्रजानां सुरक्षायाः। अनेन राजाश्रयः सदा पञ्चानां गुणानां उपपदः च धारयित्वा अधिभवति। एषः पाठः शासकस्य गुणानां, प्रजामुख्यम्, च धर्मविधानस्य शिक्षायाः अत्र प्रतिपाद्यते।